1.- Enszerberger afirmou que o número de
lectores de poesía é o mesmo en calquera país do mundo sen importar o tamaño da
poboación: 1.354 (Constante de Enzensberger). Esta misteriosa propiedade fai
que o número de lectores (de compradores hai que supoñer), sexa o mesmo en Islandia (300.000 habitantes)
que nos Estados Unidos (320 millóns).
Ademais é o único xénero literario no que hai moitos máis escritores
(privados e clandestinos) que lectores, afirmación que comparte con Montaigne:
Pode
que a boutade de Enzesberger sexa
certa mais a poesía xa non é o que foi e a poesía de hoxe parece avanzar cada
día máis, cara a unha total incomprensibilidade. Josep Pla escribía hai xa
moitos anos sobre a poesía de Kavafis:
Son poesías
moi sinxelas, sen pedantería, que non recorren ao inintelixible galimatías da
poesía de hoxe que é horrenda…
É como se a poesía de hoxe tivera dous
extremos, a cursilería e a impenetrabilidade.
2.- En
los yermos altos / veo unos chopos de frío / y un camino blanco… escribe
Antonio Machado. Poucos problemas. Somos capaces de evocar aquilo ao que
Machado se refire e accedemos con facilidade á metáfora «chopos de frío».
En Góngora a cousa vai máis complicada:
El que de cabras fue dos veces ciento
esposo casi un lustro, cuyo diente
no perdonó un racimo aún en la frente
de Baco cuanto más su sarmiento
triunfador siempre
de celosas lides
le coronó el Amor,
más rival tierno,
breve de barba y duro no de cuerno,
redimió con su muerte tantas vides;
servido ya en cecina,
de
purpúreos hilos es de grana fina...
Tampouco é fácil Mallarmé, (que ten moitos
poemas afortunados) de quen dixo Jules Renard no seu Diario que, era intraducible mesmo
ao francés. En español non melloran as cousas:
El
número
existiera
de un modo que fuese alucinación dispersa de
agonía
comenzar
y cesará
ensordeciendo que negado y cerrado…
Incoherente,
diría calquera sen vacilar deste texto si descoñecera o autor
En Góngora, con calma, coñecendo as
claves, recoñecemos a descrición dun castrón famento que agora é servido nunha
mesa como cecina despois de inseminar en
cinco anos máis de duascentas cabras. Aínda así, trátase dun estilo manierista.
Góngora non é escuro, é complicado, di Octavio Paz[2]. A sintaxe é inusitada, as alusións
mitolóxicas veladas, pero vencidas esas asperezas o sentido é claro. Mallarmé é
outra cousa. Góngora fala de algo que
está fóra do poema. A súa referencia é exterior. En Mallarmé a referencia é a
propia linguaxe. As palabras falan entre
sí, segundo Paz. Mallarmé, lembra J.A.Marina, andaba na procura dunha linguaxe
especificamente poética onde as palabras non serviran para designar nin
expresar nada, senón que tivesen un fin en si mesmas velaí que lle dixera ao
pintor Degas que a poesía se facía con palabras non con ideas. Tal pretensión, a Marina parécelle digna de
ser convertida no patrón dos disparates que fixo xurdir a lingüística autónoma
desligada da semántica, dos falantes e da comprensión, pero ven aquí ao caso.
Todorov[3] dicía, hai xa moitos
años, que no linguaxe do esquizofrénico, como pasa co de Mallarmé, falla a función referencial. ¿É que dicir de
Lewis Carroll?
Colliveaba
el día y las tovas agilimosas
giroscopaban
y barrenaban en el larde
todos
debirables estaban los burgobos…
Parece moi bonito, dixo
Alicia- pero resulta difícil de entender.
En certo modo parece encher a miña
cabeza de ideas… só que non sei exactamente cales son.
As
jitanjáforas de Alfonso Reyes eran moi
semellantes e soaban do mesmo xeito:
Filiflama
alabe cundre
ala
olalúnea alífera
alveolea
liris salumba salífera
Hai ocasións nas que a
poesía se entende pero baixo a forma de «ripios»
que Juan Ramón Jiménez ilustraba así: Lata, lata, lata, hojalata.
3.- Chomsky non precisou de palabras parecidas a palabras, unidas
por unha sintaxe correcta ou de neoloxismos, para mostrar as diferencias entre sintaxe
e semántica:
Vir casa ti.
As ideas verdes incoloras dormen furiosamente.
No
primeiro caso hai unha sintaxe incorrecta pero o sentido mantense. Na neuroloxía
correspondería, (simplificando moito as cousas) ao xeito de se expresar dos
pacientes con afasia de Broca. No segundo caso, a sintaxe é correcta pero a
frase non ten sentido ningún. Sería algo semellante ao que acontece na afasia
de Wernicke. Ocorre sen embargo, que moita da poesía de hoxe é do tipo de ideas verdes incoloras dormen furiosamente
que de non saber o lector que se trata dun famoso exemplo de Chomsky para
ilustrar a falta de sentido dunha frase cunha sintaxe correcta, podería ser
tomado como un verso dun gran poeta. No faltan xustificacións para iso. É o
propio Octavio Paz quen escribe:
Las verdaderas ideas de un poema no son las que se le ocurren al poeta «antes»
de escribir el poema sino las que «después» con o sin su voluntad se desprenden
naturalmente de la obra[4]
Paz semellaba compartir a ideas de T. S. Elliot que lle
dixo nunha conversa a Donald Hall: Cando
escribín A Terra Erma tanto me tiña se sabía o que dicía ou non.[5]
A palabra clave en Paz é «naturalmente»... ¿que se desprende «naturalmente» da
frase «as ideas verdes dormen furiosamente...?». Segundo algúns críticos abonda
con atopar un contexto axeitado para que teña sentido.
Todos estes poemas cumpriría que pasasen o Test de Turing inverso. Turing
propuxo o seu test para determinar se un ordenador era intelixente ou non.
Diante da pantalla dun ordenador facemos preguntas a algo ou alguén que está
oculto que vai respondendo as preguntas.
Se non podemos precisar se quen responde é un ser humano ou un ordenador o test
de Turing é positivo. Se diante dun ordenador non somos quen de distinguir se
os poemas que aparecen na pantalla están compostos por un xerador aleatorio ou
por un poeta estamos no mesmo caso. Nassim Taleb, estudoso do azar e da
incerteza, puido divertirse producindo
cun xerador deste tipo «auténticos» discursos derridianos ou hegelianos pero
malia a súa critica recoñece que gorenta desta poesía sen sentido, ben a producida
por medios informáticos ou por creadores conscientes pois cree que algunhas formas estéticas
atraen algo na nosa bioloxía sexan xeradas dunha forma ou doutra. Claro que
cómpre ir con certa cautela con alguén que di que para el, os textos de
Baudelaire, Canetti, Borges ou Benjamin son impenetrables ou escuros.
Si se quere, é posible facer as cousas máis doadas
sen recorrer á informática. Supoñamos unha frase que escribiremos seguindo a forma poética tradicional:
O home camiñaba pola
rúa
Mirando os
escaparates
Para pasar o tempo
Ata a hora da cea
Frase
trivial onde as haxa. Fagamos uns pequenos arranxos. Cambiemos unha palabra de
xeito aleatorio por cada verso,(pódense intentar varias ata quedar
satisfeitos), e vexamos o resultado:
O vento camiñaba pola rúa
Aloumiñando escaparates
Para pechar o tempo
Ata a hora dos soños
O resultado vai collendo un feitío
«poético». Se o resultado non se entende non hai porqué preocuparse, estaremos
diante de «versos entrambilicados que ninguén entende pero que ninguén se
atreve a dicilo» como escribía García Sabell no seu Libro de Comentos, farto de tanto poeta «filósofo» ou
retórico baleiros de ideas.
Repítese o proceso con varios «versos»
máis e despois faise un peneirado para desbotar o que non interese. Si se
quere, pódese recorrer a hipálage[6] como
Borges sinalaba en Carducci: o silencio dos campos verdes
transformase en, o silencio verde dos
campos. Ou en Virxilio: Camiñaban
escuros pola solitaria noite.[7]
5.- Abeirados polas ideas de Octavio
Paz, calquera crítico postmoderno podería escribir un libro sobre a fecunda
iluminación que ideas verdes incoloras
nos aportan en relación por exemplo coa teoría da percepción da cor e a súa relación
coa linguaxe, (tese de Sapir-Whorf), ou o «durmir furiosamente» destas ideas
que mostrarían unhas ideas dormentes furiosas que poden espertara en calquera
momento para cambiar coa súa furia o estado actual das cousas (xéneros, ideoloxías,
políticas...) ou deixarse levar pola música das palabras sen procurar ningún
significado.
Lichtemberg dicía de Jacob Boehme, que o autor
puña as palabras e o lector o sentido, frase que aprobarían os post-estruturalistas
pragmáticos que poñen o sentido dunha obra na beira da comunidade lectora.[8]
6.- A semellanza deste tipo de poesía coa
afasia de Wernicke e coa linguaxe de algúns esquizofrénicos foi un tema recorrente
na psicopatoloxía que consideraría algúns poemas de Mallarmé como esquizofrénicos e tería certa
sospeita de Góngora polo seu manierismo e barroquismo tamén propios en ocasións
desta doenza como Binswanger mostrou no seu libro, Tres formas de existencia frustrada, hai xa moitos años. Na clínica
esta linguaxe ten ás veces outro feitío con certo parentesco coa poesía moderna.
Un doente atinxido por esta doenza, na terceira idade da súa cronicidade di:
Bueno… recibiré
este…de los pozos de las angustias o cosa así… según parece… recibirá el cuadro
sobre el asunto del cuadro para que lo tengo colocado… tal cosa y para que no
moleste…
¿Que cadro?.
¿Para que non moleste a quen?. ¿Qué “este” recibirá?. Aquí, «este» non ten un
referente que o preceda. Tampouco «moleste». O discurso non ten coherencia nin
referencia… Outro, na súa mocidade psicótica,
teima en que midamos con precisión de agrimensor a que cree evidente forma cadrada
da súa cabeza: A miña nai sempre me dicía
que era un cabeza cadrada, que parecía alemán... Sintaxe conservada sen
dúbida pero se trata dunha metáfora «encarnada», tomada na súa literalidade e feita carne. Vémolo ás veces… Outro máis conta un
chiste. A súa narración é sintáctica e semanticamente impecable. A situación,
un funeral, éo menos. É unha mostra desas «faltas de tacto» tan
frecuentes nos abrentes psicóticos. Aquí enténdese a narración, a sintaxe é
correcta, pero o ouvinte pampo, pregúntase:: ¿a que ven iso agora?. É o contexto, o uso, o que fai o chiste desaxeitado á
situación.
7.- A hipótese tradicional para explicar
estas semellanzas entre a linguaxe psicótica e a de moita produción poética, considera
que nestes escritores e en termos cognitivos, o procesamento lingüístico é
consciente e realizado desde niveis altos de procesamento mentres que nun
esquizofrénico, non é ese o caso. Dito doutro xeito: O poeta é dono da linguaxe mentres que o esquizofrénico é escravo da
linguaxe. É dicir: nos pacientes, o procesamento da linguaxe non sería
deliberado senón automático e inconsciente e sen que exista insigth, conciencia, sobre as súas producións o que nos leva a outro concepto
bastante esvaradío que conta con bibliografía un tanto desmesurada e con
hipóteses non sempre achegadas.
É
coñecido que Jung consultou á filla de Joyce, malia as reticencias deste, que
non admitía que, o estraño linguaxe que a súa filla utilizaba cando escribía e
mesmo cando falaba, fose algo diferente aos xogos de palabras que el empregaba a
moreas nas súas obras e do que o Finnegans
Wake é paradigma. Jung, díxolle a Joyce, que a diferencia estaba, en
que tanto el como a súa filla estaban baixo
a auga, pero Joyce nadando e a súa
filla, afogando. Jung comparou tamén os artistas de vangarda cos psicóticos.
Pensaba que en ambos casos, o Ego era
superado por unha enxurrada de forzas dionisíacas ingobernables e pola súa
inmersión nun entorno sensorial.
Hai
anos un psiquiatra alemán, Von Domarus, propuxo unha teoría para explicar a
fala esquizofrénica. A lóxica dos individuos «normais» acepta a identidade
sobre a base de suxeitos idénticos. A paleolóxica do esquizofrénico sobre
predicados idénticos. Supoñamos dous siloxismos A y B :
A
1. Todos os
homes son mortais
2. Sócrates é
home
3. Sócrates é
mortal
B
1. A herba morre
2. Os homes
morren
3. Os homes son
herba
No
primeiro caso a identidade dos suxeitos ven determinada porque comparten un
predicado, unha propiedade común. No segundo, é a identidade dos predicados
compartidos a que establece a identidade común dos suxeitos. Von Domarus
pensaba que este xeito de razoar era propio dos esquizofrénicos mais atópase
tamén nos chistes, no humor e... na poesía.
7.- Se moita da poesía moderna é
hermética a prosa non o é menos. Tomemos o seguinte texto:
O paso dunha
explicación estruturalista na que se entende que o capital estrutura as
relacións sociais dun xeito relativamente homólogo a unha idea da hexemonía na
que as relacións de poder están sometidas á repetición, á converxencia e á
reformulación, suscitou a cuestión da temporalidade no pensamento da estrutura
e marcou un cambio dende unha forma de teoría althuseriana que considera as
totalidades estruturais como obxectos teóricos a outra na que as pescudas na
posibilidade continxente da estrutura abren unha concepción renovada da
hexemonía como vinculada aos enclaves e as estratexias continxentes da
reformulación do poder…
Este
texto que reproduce Steve Pinker no seu libro, The Blank Slate, é da moi gabada e recoñecida profesora de retórica
da Universidade de Berkeley, Judith Butler[9], e foi merecerte do primeiro
premio no Concurso anual de redacción con
mal estilo da revista Philosophy and
Literature, que premia os textos mais lamentables en artigos xornalísticos
ou libros.
Tampouco
está mal este outro sobre poesía, comunicación y creación dun moi recoñecido
poeta xa falecido:
Tal vez sea en este (en el proceso creador) donde importaría ahora centrar la
consideración de lo poético, y tal inversión de perspectiva podría encontrar
paralelo en la totalidad del campo lingüístico, donde la consideración de los
aspectos utilitarios o finalistas del lenguaje, (más o menos condicionada por
la inflación metodológica de la taxonomía estructural, de los principios de la
psicología estímulo-respuesta o de la teoría matemática de la comunicación)
está dejando paso a la consideración de su aspecto creador o generador y donde
la lingüística misma se sitúa, según señala explícitamente Chomsky, como una
rama particular de la psicología del conocimiento….[10]
Non
sei se haberá alguén que saiba de que tratan estes textos. O xurado do primeiro
deles, tivo que advertir de que non se trata dunha parodia, pero textos
semellantes inzan polo mundo adiante en
ensaios, críticas, libros e reseñas literarias e por suposto na poesía onde xa
é moi difícil atopar poemas «sinxelos» como os de Kavafis esmagados por unha
morea de significantes na procura dalgún significado que alguén poida atopar ou
imaxinar.
Se
cadra, é por razóns como as aludidas que, Umberto Eco definía a poesía como, iso que cambia de liña antes de que remate a
páxina, mentres que a prosa é o que chega ata o final da liña.
Malia este estado de cousas a poesía,
mesmo a inintelixible, segue a ser valorada en exceso. É unha poetisa, premio
Nobel en 1996, Wislaba Szymborska a que escribía no seu libro, Sempre lecturas non obrigatorias:
¿Hai algún
xeito de remediar dunha vez por todas esa escala, tan anacrónica hoxe, na que a
poesía sempre está un banzo por riba da `prosa e que sempre considerou a
narrativa de ficción de maior valor que a de non ficción ?...
Seica
aínda non, e segue existindo unha especie de Ditadura do Poetariado, velaí que, poño por caso, o Día das letras galegas, festexe, ás
veces, poetas de moi dubidoso valor e obra cativa e esqueza a historiadores,
ensaístas ou antropólogos que para chegar a esa gloria teñen que acreditar unha
obra moito máis ampla ca de calquera poeta que moitas veces é recibida con
reticencia.
Sziymborska cando
tiña ao seu cargo responder aos escritores que querían debutar na revista
polaca Vida Literaria non aturaba a
poesía aleatoria que recibía en ocasións e respondía cunha mestura de ironía,
humor e certo alporizamento:
Os poemas que
nos remite vostede son puzzles de
palabras cuxo único misterio é o azar. Non descubrimos neles ningunha regra de
asociacións, ningún intento de construír algunha imaxe coherente. Por non falar
do sentido: Mergúllome nos azucres do
mundo como si dun estorniño, ao que esperta a codia, fóra do corpo... señor...[11]
8.- Non é preciso, coido, tanto alambique na
prosa ou na poesía. Para Montaigne, a
boa, a suprema, a divina poesía está por riba de regras e razóns ... non
exercita o noso xuízo; arrebátanos e nos devasta[12]. A pregunta nestes casos debe ser sempre a de
Kundera que é outro xeito de dicir o mesmo que dicía Montaigne: Ese poema, ese
conto, ese texto de ensaio, ...: ¿Ilumina o misterio
das situacións humanas ás que non chegan nin a socioloxía nin a
politicoloxía...?.
Para
moita da poesía de hoxe, a resposta, coido eu, é, non. Nin a poesía ao xeito das jitanjáforas nin as que seguen o rego
das «ideas verdes dormen furiosamente» teñen esa capacidade de iluminación. Son
pura forma, «soniditos» que dicía, coido que Macedonio Fernández e nese eido por moi
musical que poidan soar nunca serán como un cuarteto de Mozart ou unha fuga de
Bach.
[2] Octavio Paz. Corriente alterna.
Siglo XXI.
[3] T.Todorov.
[6] Atribuir a un substantivo una cualidad o
acción propia de otro sustantivo cercano en el mismo texto(Wikipedia)
[9] De Wikipedia: Judith
Butler (n. 24 de febreiro
de 1956, Cleveland, Estados Unidos) é unha
filósofa post-estructuralista que actualmente ocupa a
cátedra Maxine Elliot de Retórica, Literatura comparada e Estudos da muller, na
Universidade de California, Berkeley, despois de exercer como profesora nas
Universidades de Wesleyan e Johns Hopkins. Esta teórica, ten realizado importantes aportacións no campo do
feminismo, a Teoría
Queer, a filosofía
política e a ética.
